يك در ذيل طبقات موضوعى مربوطه نيز ياد خواهد شد . بهرهء دوم . كتب مانوى مانى كه پدرش « پاتگ » همدانى و مادرش « مريم » از خاندان كمسركان پارتى بوده ، روز 14 آوريل سال 216 ميلادى در بابل شمالى از ايالت آسورستان اشكانى زاده شد ؛ و در زمان بهرام دوم ساسانى ( 274 - 293 م ) به اتهام ضدّيت با مذهب رسمى و دشمنى با پريستاران زردشتى در « جنديشاپور » خوزستان زندانى شد ، كه هم در آنجا وفات يافت ( 277 م ) . مذهب مانى كه التقاطى از دين كهن زروانى و دين نوين مسيحى بود ، اصلا از موضوع اين گفتار بيرون است « 1 » ؛ همچنين خطّ ( پهلوى ) مانوى - كه كتب و رسالات مانويه بدان نوشته آمده - و در بهرهء خطوط ياد گرديد ، اينك مورد بحث نباشد ، تنها در اينجا به كتابهاى مانى برحسب آنچه يعقوبى و ابن نديم و بيرونى ( از مانىشناسان قديم ) و كريستن‌سن و مارى بويس و آسموسن ( از مانىشناسان معاصر ) ياد كرده‌اند ، اشارت مىرود : ( 1 ) . انجيل زنده / سفر الاحياء ، مشتمل بر 22 فصل كه الهام‌نامهء خداى منجى باشد ، بخش‌هايى از اين كتاب به زبان‌هاى سغدى و فارسى ميانه در دست است . ( 2 ) . نيان زيندگان / كنز الاحياء ، متمّم همان « انجيل » پيشگفته كه كتابى در فلسفهء عرفانى باشد ، اثرى از آن بدست نيامده است . ( 3 ) . [ . . . ] رازان / سفر الاسرار ( - رازنامه ) ، ابن نديم و رازى و بيرونى از آن ياد و نقل كرده‌اند . ( 4 ) . [ . . . ] كوان / سفر الجبابرة ، كتاب غولان كه گويا رسالة الاثنين هم نام داشته يا بخشى از آن بوده ، داستان ديوان و پريان باشد كه قويّا متأثّر از آپوكريفاى توراتى « انوخ / خنوخ » است ، قطعاتى از آن به زبان‌هاى فارسى ميانه و سغدى وجود دارد . ( 5 ) . شاپوهرگان / شابورقان ، كه آموزه‌هاى خود را به پارسى ميانه براى شاپور يكم ساسانى ( 240 - 270 م ) خلاصه كرده است .

--> ( 1 ) . رش : سير فلسفه در ايران ( اقبال لاهورى ) ، ترجمهء دكتر امير حسين آريانپور ، ص 12 ببعد .